Bazen bir saat markasına değil, bir ustanın adına takılıp kalıyorum. Benim için Mustafa Şem’i Pek tam olarak böyle bir isim: “Saat” deyince akla gelen büyük İsviçre evlerinden değil; İstanbul’un taşına, okul kapısına, gar cephesine, kuleye yerleşmiş mekanik bir hafıza. Ve işin güzel tarafı şu: Onu bugün “vitrinde” de görebiliyorsunuz. Pera Müzesi’ndeki Mechanical Clock No. 31 sayesinde.
Mustafa Şem’i Pek kimdir?
Kısa ve net tanım: 1870 İstanbul doğumlu, 1955’te vefat etmiş bir saat yapımcısı. Kaynaklar onu “Mustafa Şem’i Efendi” diye de anıyor. Mesleğe, dönemin önemli saatçilerinden Ömer Nâşid Bey’in yanında başlayıp kendi yolunu açıyor; dükkânının Beyazıt civarında olduğu bilgisi de kayıtlarda geçiyor.
Bugünden bakınca “usta” kelimesi çok kolay söyleniyor. Ama Şem’i Pek’i ilginç yapan şey, küçük saat tamirinden çok daha büyük bir alana oynaması: kule saatleri, büyük cephe saatleri, meydan saatleri. Yani sadece zamanı göstermiyor; şehrin ritmini kuruyor.
Neden önemli? Çünkü büyük saat işinin ustası
Daily Sabah’ta geçen bir cümle bence Şem’i Pek’i özetliyor: II. Abdülhamid döneminde ve sonrasında (erken Cumhuriyet yıllarında) önde gelen saat ustası olarak anılıyor.
Detaylar daha da “horoloji” kokuyor:
- Sultanahmet Lisesi’nde matematik öğretmenliği yaparken, okul içindeki atölyesinde saat üretmeye devam ettiği yazıyor.
- Atölyesinde öğrencilerini yetiştirdiği, İstanbul’a gelen Alman teknisyen/mühendis/matematikçilerle bilgi paylaştığı aktarılıyor.
- “İşçilik-ücret-malzeme” gibi üretim kalemlerini içeren katalog hazırladığı ve hatta elektrikli saatler de yaptığı belirtiliyor.
Benim yorumum: Bu, sadece “usta” değil; aynı zamanda sistem kuran üretici profili. Yani el becerisini dokümantasyonla ve standardizasyonla birleştirmiş.
Şem’i Pek’in yaptığı saatler: İstanbul’dan Anadolu’ya izler
Kaynaklarda Şem’i Pek’e atfedilen işler oldukça geniş bir liste: okullar, camiler, kamu binaları, kuleler… Vikipedi maddesinde örnekler açıkça sıralanıyor; bunların bir kısmı İstanbul’da, bir kısmı farklı şehirlerde.
Öne çıkan birkaç başlık (özellikle “büyük ölçekli” olanlar):
- Haydarpaşa Garı cephe saati
- İstanbul Üniversitesi ana giriş saati
- Haydarpaşa Lisesi
- Şehir Hatları (kaynak “Maritime Lines” diye anıyor)
- Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi kule saati
- İzmit Saat Kulesi saatlerinin 1929’da Şem’i Pek yapımı saatlerle değiştirildiği bilgisi.
İzmit kısmını ayrıca seviyorum; çünkü kule, II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. yılı anısına yaptırılmış bir yapı olarak anlatılıyor ve bugün hâlâ şehrin simgelerinden.
İnceleme: Pera Müzesi’ndeki “Mechanical Clock No. 31” neden bu kadar kıymetli?
Şem’i Pek’i bugüne taşıyan en somut temas noktası, Pera Müzesi’ndeki “Mechanical clock no. 31”.
Bu saatin hikâyesi birkaç noktada birleşiyor:
- Saatin kendisi: Kaynak, eserin 20. yüzyılın ilk yarısına tarihlendiğini ve Pera Müzesi’nin Anadolu Ağırlık ve Ölçüleri koleksiyonunda sergilendiğini söylüyor.
- Restorasyon: Saat, usta saatçi Recep Gürgen tarafından restore ediliyor; özellikle sarkacın onarılıp saatin çalışır hale getirildiği vurgulanıyor.
- İki ustanın buluşması: Ben bu projeyi “ustalık zinciri” gibi görüyorum. Şem’i Pek üretmiş, Gürgen yaşatmış. TRT Haber’de de Gürgen’in Şem’i Pek’in 31 numaralı mekanik saatini restore ettiğinden bahsediliyor.
No.31’e benim gözümle bakış
No.31’i “koleksiyon saati” yapan şey sadece mekanik olması değil; bir dönemin üretim disiplini. Büyük saat işi; tolerans, malzeme, süreklilik, servis kabiliyeti ister. Bu saat, o disiplinin vitrindeki kanıtı gibi duruyor.
Kaynaklar:
https://www.dailysabah.com/arts-culture/2019/02/14/ottoman-masters-clock-on-display-at-pera-museum
https://tr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_%C5%9Eem%27i_Pek
https://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/yuzlerce-yillik-nadide-saatleri-restore-ediyor-407428.html
